Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Gatunki literackie źródeł hagiograficznych

09.01.2015

Kolejny felieton o. Emila Kumki przedstawia gatunki literackie źródeł hagiograficznych używanych w kompozycji dokumentów o osobach świętych. Autor zatrzymuje się nieco dłużej nad średniowieczną legendą hagiograficzną, jako najczęściej wykorzystywaną formą przekazu przez biografów, także w sferze hagiografii franciszkańskiej.

Hagiografia wypracowała w swojej historii różnorakie formy wyrazu literackiego. Generalnie źródła hagiograficzne dzieli się na dwie grupy: - liturgiczne (kalendarze, martyrologia, zbiory żywotów świętych); - narracyjne (akta męczenników, pasje męczenników, legendy hagiograficzne, zwierciadła doskonałości, zbiory cudów, powieści hagiograficzne, biografie krytyczno-historyczne). Każdy gatunek literacki wymieniony wyżej posiada swoje cechy charakterystyczne, które pozwalają na klasyfikację metodologiczną dokumentów, i które przedstawimy pokrótce.

Kalendarze

Kalendarz chrześcijański jest swoistym połączeniem różnych tradycji kulturowych i doświadczalnych: cykl słoneczny, lunarny, rzymski podział tygodnia w połączeniu z tradycją żydowską. Kalendarze są odbiciem historii Kościoła, w których umieszczano także dies natalis męczennika, będący okazją do celebracji liturgicznej jego wspomnienia i kultu. Kalendarze służyły również do wymiany informacji pomiędzy kościołami lokalnymi, były podstawą do tworzenia martyrologiów, spotkania tradycji liturgicznych, które można dostrzec w sakramentarzach i innych księgach liturgicznych.

Martyrologia

Martyrologium jest księgą liturgiczną zbierającą imiona męczenników w porządku chronologicznym, odzwierciedlając układ roku liturgicznego. Po czasie prześladowań do imion męczenników dołączają wspomnienia ascetów, mnichów, biskupów, dobrodziejów kościołów, itd., oraz obchody inne od komemoracji ich śmierci, jak przeniesienie relikwii, poświęcenie kościoła, rocznice święceń biskupa, itd. Martyrologium z jego opisami chronologiczno-topograficznymi posiada funkcje dydaktyczne i apologetyczne. Istnieją dwa rodzaje martyrologiów powszechnych: - uformowane wyłącznie z kompilacji martyrologiów lokalnych; - uformowane przy użyciu innych źródeł narracyjnych (opowiadania, kroniki).

Zbiory żywotów świętych

Były to księgi, które zawierały teksty legend hagiograficznych wraz z sekcją poświęconą cudom osoby świętej. Zbiory nie były wprost przeznaczone do liturgii, choć w niej wykorzystywane, i nazywane wtedy lekcjonarzami hagiograficznymi, dla przykładu w liturgii godzin, gdzie podczas obchodów świętego czytano jego żywot, często specjalnie zredagowany na ten użytek (wystarczy wspomnieć w sferze liturgii franciszkańskiej: Legenda ad usum chori Tomasza z Celano, czy Legenda minor autorstwa św. Bonawentury). Zbiory żywotów są protoplastami wydań tekstów hagiograficznych, rozpowszechniały typologię osób świętych i teologię historii poprzez budujące opowiadania. Były one zorganizowane według kalendarza liturgicznego lub, począwszy od XIV wieku, alfabetycznie.

Akta męczenników

Pisma te ukazują się w formie oficjalnych protokołów sądowych procesu. Jest to gatunek bliski dramatowi, nie opisuje życia bohatera, ale tylko jego śmierć. Jako klasyczne przykłady tych dokumentów możemy wymienić Akta męczenników z Scilli w okolicach Kartaginy (rok 180), czy Akta św. Justyna (rok 156). Akta św. Cypriana dodają drobne elementy narracyjne do przekazu procesowego. Ogólnie akta przekazują przesłuchanie procesowe, wyrok i opis egzekucji.

Pasje męczenników

Dokumenty te przekazują opowiadania naocznych świadków męczeństwa, jak dla przykładu Męczeństwo św. Polikarpa (rok 155), zredagowane w formie listu. W kolejnych pasjach rozwija się sfera narracyjna w formie dziełka teologicznego, jak spotykamy to w Pasji Perpetui i Felicyty z Kartaginy (rok 203), gdzie jest obecny prolog, wizje, elementy biograficzne, cuda, epilog. Postrzega się tutaj idee, które zapowiadają rozwój dokumentów hagiograficznych. Według H. Delehaye pasje dzielą się na dwie kategorie: - historyczne, bazujące się na faktach, naocznych świadkach, pewnych źródłach, itd.; - epickie, charakteryzujące się topos literackim, fantazją i przekazem bazującym na pobożności i dla niej przede wszystkim przeznaczonym.

Żywoty świętych

Po okresie, w którym powstawała literatura związana jedynie z męczeństwem, narodziły się dokumenty hagiograficzne o ascetach, pustelnikach, biskupach, itd., opisujące bezkrwawe wyznawanie wiary w próbach redakcji pierwszych biografii. Były to teksty o charakterze apologetycznym, propagujące typologie świętości i odniesienia do Pisma Świętego. Ten gatunek wiąże się z panegirykiem, apologią i elegią, czyli pochodzącymi z niechrześcijańskiej literatury klasycznej. Rodząca się biografia nie jest jeszcze historiograficzna, gdyż nie opisuje wszystkich aspektów egzystencji swojego bohatera, lecz pozostawia obraz osobowości, oraz ukazanie grupy czy instytucji z jej ideami, do której należy protagonista dokumentu, podając to wszystko pod ocenę intelektu i wiary czytelnika. Chronologicznie pierwszą biografią, tak skomponowaną, jest Żywot św. Antoniego Pustelnika (ok. 360 rok) napisany przez św. Atanazego, który tworzy wzorzec mnicha/ascety, jako obrazu walki Chrystusa ze złem. Podział tekstu biografii na dwie sekcje: - życie, - cuda, spotykamy po raz pierwszy w Żywocie św. Hilarego z Poitiers (575 rok), autorstwa Wenancjusza Fortunata. W tej typologicznej perspektywie fundament historyczny jest tylko okazją do umieszczenia wizji przykładu do naśladowania, pojęciowo określanego przez Biblię, moralność i duchowość.

Średniowieczna legenda hagiograficzna

Zanim przejdziemy do charakterystyki legendy hagiograficznej, jest konieczynym wyjaśnienie znaczenia terminu „legenda”. Legenda od łacińskiego legens, oznacza pismo przeznaczone do głośniego, publicznego czytania podczas liturgii godzin, podczas posiłków w refektarzu zakonnym, albo w innych oficjalnych okolicznościach związanych z bohaterem dokumentu. Nie była więc utworem nieprawdziwym czy fantazją literacką, ale oficjalym pismem (od XIII wieku na potrzeby kanonizacji i rozszerzenia kultu nowego świętego), powstałym bardzo często z polecenia papieża, kurii rzymskiej czy wyższego przełożonego zakonu. Legenda średniowieczna przedstawiała czytelnikowi opis życia osoby świętej w sposób chronologiczny od narodzin po śmierć, używała określonej metryki (cursus), i posiadała określone sekcje podporządkowane kanonom redakcyjnym. Pismo to, w pełnej wersji redakcyjnej, dzieliło się na: prolog, opis życia protagonisty od narodzenia do nawrócenia, opis nawrócenia jako przełomowy w egzystencji bohatera, opis życia po nawróceniu, opis śmierci i kanonizacji, pośmiertne cuda, epilog. Nie wszystkie elementy są obecne w poszczególnych dokumentach hagiograficzych, ale nieodzownymi dla tego gatunku są: conversio, conversatio, mors et miracula. Perspektywa przedstawienia życia osoby świętej w legendzie była zawsze chrystologiczna, gdyż Chrystus był najważnieszym referentem przedłożenia czytelnikowi historii zbawienia ukazanej w indywidualnej historii bohatera dokumentu. Stąd też odnajdujemy w legendzie stałe powtarzalne przejawy zachowania się osoby świętej, które obejmują: rygor życia i ascezy cielesnej, nieprzerwany dialog modlitewny z Bogiem, dobre i szczere relacje z bliźnimi, hojność i szczególna uwaga dla ubogich i cierpiących, inteligencja i mądrość życiowa, ciepliwość, czystość zachowań, pracowistość i sumienność, równowaga i harmonia wewnętrzna i zewnętrzna, ecc. Średniowieczne legendy celebrowały świętość protagonisty oraz były ukazaniem możliwego wzorca i ideału do naśladowania, czyli posiadały celowość dydaktyczną, katechtyczną i apologetyczną.

Zwierciadła doskonałości

Gatunek zwierciadła był bardzo często wykorzystywany w hagiografii średniowiecznej jako samodzielny dokument lub część legendy o świętym. Materiał biograficzny w tych pismach był organizowany według cnót osoby świętej, i wszystkie wydarzenia, bez ciągłości chronologicznej, były podporządkowane takiemu idealnemu przekazowi. Pisma te nie były fantazją czy jedynie typologią, ponieważ czerpały z faktów życia, ale systematyzowały je w ten określony i schematyczny sposób.

Zbiory cudów 

Dokumenty tego gatunku są przekazem cudownych wydarzeń, które dokonały się za wstawiennictwem świętego. Najczęściej te spisy odnosiły się do cudów pośmiertnych, które wydarzyły się przy grobie świętego lub w obecności jego relikwii. Z czasem rozpowszechnienia się kultu poza kościół lokalny, opisane cuda pochodzą z innych rejonów. Dodaje się też coraz więcej szczegółów: imiona, pochodzenie, miejsce, świadkowie, przebieg cudu, oficjalne potwierdzenie przez notariuszy, reakcje na cudowne wydarzenie, itd. Zbiory te były świadectwem kultu i potwierdzeniem świętości osoby wzywanej jako pośrednik łaski Bożej.

Powieści hagiograficzne

Te pisma charakteryzują się idealizacją protagonisty bez odpowiednich potwierdzeń i weryfikacji podanych faktów. Są to „legendy” o zabarwieniu pobożnościowym i komponowane tylko ku zbudowaniu i rozszerzaniu danego wzorca, więc pozbawione historycznej prawdy. Począwszy od romantyzmu, kiedy narodził się ten gatunek hagiografii, do dnia dzisiejszego, te żywoty literackie winno się doceniać i postrzegać jedynie jako wyraz profesjonalnej maestrii autorów, a nie jako możliwą biografię świętego. W naszym czasie tę rolę przejęły spektakle teatralne, musicale oraz filmy o świętych.

Biografie krytyczno-historyczne

Po wprowadzeniu kryteriów naukowych i metodologii historyczno-krytycznej analizy źródeł hagiograficznych, zaczęły powstawać biografie, które ukazały w innym, bardziej realnym świetle wiele sylwetek osób świętych. Jednym z przykładów jest kwestia franciszkańska, czyli, mówią najogólniej, badania krytyczne nad hagiografią poświęconą świętemu z Asyżu. Tej kwestii zadedykujemy osobny szkic. Ten rygor metodologiczny jest także zachowywany obecnie podczas pisania biografii w trakcie toczącego się procesu beatyfikacyjnego czy kanonizacyjnego na potrzeby Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych. 

o. Emil Kumka OFMConv

zobacz również:

wprowadzenie ogólne do hagiografii średniowiecznej i jej modeli

redakcja tekstów hagiograficznych, czym jest biografia świętych i jakie są zasady jej kompozycji

historia hagiografi: od jej starożytnych początków do współczesnych form opisu i przekazu życia osoby świętej



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij