Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Hagiografia franciszkańska i świat zakonów monastycznych

09.02.2015

Tematyka zależności i związku hagiografii franciszkańskiej ze światem ówczesnych zakonów monastycznych na wielu płaszczyznach, nie tylko na tej ściśle litarackiej, jest istotna dla zrozumienia całości kwestii franciszkańskiej. Dotyka tego zagadnienia o. Emil Kumka, specjalista w dziedzinie hagiografii średniowiecznej i franciszkańskiej. 

Zanim przedstawimy kwestię franciszkańską i poszczególne pisma biograficzne o św. Franciszku z Asyżu, wydaje się użytecznym poświęcić nieco czasu pewnej zależności i związku hagiografii franciszkańskiej ze światem ówczesnych zakonów monastycznych na kilku płaszczyznach, nie tylko na tej ściśle literackiej. Podajemy też tutaj, (za wydaniem Źródeł franciszkańskich, Wydawnictwo Bratni Zew, Kraków 2005), niektóre sigle źródeł franciszkańskich używane w tym szkicu:

1Cel – Żywot św. Franciszka Tomasza z Celano;

3T – Relacja trzech towarzyszy;

2Zw – Zwierciadło doskonałości;

ZA – Zbiór Asyski.

Franciszek nie mógł ignorować już istniejących modeli życia zakonnego, i tak samo braterstwo, które się uformowało wokół niego, pomimo nowości interpretacji ideału ewangelicznego, nie mogło pomijać doświadczenia duchowego, które istniało w tradycji monastycznej. Widać to bardzo dokładnie w znanym epizodzie, który wydarzył się podczas kapituły w 1223 roku, opisanym w źródłach franciszkańskich (ZA 18), gdy bracia zwrócili się do kardynała Hugolina, by ten wywarł nacisk na Franciszka w przyjęciu norm zakonnych według istniejących już reguł św. Benedykta, św. Augustyna czy św. Bernarda.

Sam święty z Asyżu miał kontakty ze światem mniszym, ponieważ po opuszczeniu domu rodzinnego był gościem opactwa San Verecondo niedaleko Gubbio (1Cel 16), na początku nosił ubiór pustelnika (3T 21,25; 1Cel 22), uzyskał od benedyktynów z Monte Subasio kościółek Porziunkuli (ZA 65, 1-8), w kościele-pustelni benedyktyńskiej Sacro Speco ma się znajdować jego najstarszy wizerunek. Według badaczy (szczególnie P. Messa) pozostały ślady Reguły św. Benedykta w niektórych pismach i w Regule św. Franciszka. Jest on więc punktem styczności pomiędzy tradycją monastyczną i światem nowości franciszkańskiej.

Jest udokumentowane także zainteresowanie nową formą życia zakonnego ze strony istniejących już zakonów. Kardynał Jan Colonna, benedyktyn z opacta św. Pawła w Rzymie był pierwszym protektorem i obrońcą Franciszka w Kurii papieskiej (1Cel 32-33), opat Jordan z padewskiego opactwa św. Benedykta prowadził proces kanonizacyjny Antoniego z Padwy, a kardynał i mnich Jakub Pecorara zwracał się z usilnymi prośbami do papieża Grzegorza IX by jak najszybciej kanonizował świętego z Padwy. Należy też wspomnieć o mnichach, którzy wstępowali do Zakonu franciszkańskiego, jak jeden penitencjarzy papieża Honoriusza III w 1216 roku, czy cystersi: Mikołaj de Romanis z opactwa Casamari i opat Alberto di Stade, czy opat benedyktyński i biskup Marsylii Bendykt d’Alignano.

Również przekazy pisane świadczą o zainteresowaniu mnichów nowym modelem życia ewangelicznego. Najstarszy znany tekst listu św. Franciszka De reverentia Corporis Domini (List do duchownych), znajdujemy przepisany pomiędzy 1219 i 1238 w mszale benedyktyńskim z Subiaco. W sakramentarzu z XIII wieku rzymskiego klasztoru świętych Andrzeja i Bartłomieja spotykamy formularz Mszy świętej ku czci św. Franciszka, zanim jego święto zostało wpisane do kalendarza i sanktorału. Zbiór legend hagiograficznych opactwa św. Salvi (XIII-XIV wiek) zawiera florencką biografię świętego z Asyżu. Opactow cysterskie w Clairmarais (Francja) posiadało znaczące Legendarium, do którego w XIV wielu został dopisany Żywot świętego Franciszka Tomasza z Celano. Po nakazie z roku 1266 zniszczenia legend wcześniejszych od Życiorysu większego autorstwa św. Bonawentury, nieliczne kodeksy czy kopie biografii Tomasza z Celano i Juliana ze Spiry oraz inne pomniejsze pisma hagiograficzne, zachowały się i znamy je dzięki bibliotekom klasztorów benedyktynów i cystersów. Także autorzy kronik należący do zakonów mniszych zapisywali wiadomości o Franciszku i jego braciach. Teksty te dzisiaj są włączone do źródeł franciszkańskich. Pewien anonimowy mnich przekazuje tzw. Legenda Monacensis około 1275 roku, a mnich o imieniu Richerio podaje informacje na temat pochodzenia imienia Franciszek. Znani kronikarze benedyktyńscy Ruggero z Wendover i Mateusz z Paryża w swoich pismach przedstawiają wiadomości i opinie na temat nowego ruchu franciszkańskiego. Także w historiografii cysterskiej znajdujemy informacje o najstarszych biografiach św. Franciszka, jak np. duńska historiografia z XIII wieku czy XIV-wieczna kompilacja bio-bibliograficzna pochodząca z Flandrii, która wymienia autorów franciszkańskich i dominikańskich.

Podobne związki można dostrzec w literaturze hagiograficznej, gdzie wzorce czy figury biblijne użyte w hagiografii monastycznej weszły do kanonu franciszkańskiego, dla przykładu oboczność św. Benedykt i św. Franciszek, obydwaj ukazywani jako nowy Mojżesz – dawca prawa i ojciec nowego ludu (dla przykładu: ZA 17). W biografii Tomasza z Celano spotykamy ideały wzorców wcześniej opisanych przez Sulpijusza Sewera – św. Marcin z Tours, czy przez św. Grzegorza Wielkiego – św. Benedykt. Bardzo znany epizod z wilkiem z Gubbio może być echem i przedłużeniem tradycji opisu przyjaźni pustelników ze zwierzętami. Wzorzec św. Marcina – biskupa mnicha, w literaturze franciszkańskiej uległ pewnej przemianie i afermował bardziej figurę rycerza doskonałego, który ofiarował ubogiemu swój płaszcz. W tej perspektywie odnajdujemy także paralelne teksty liturgiczne świąt tych dwóch świętych. Franciszek sam miał sen o pałacu pełnym zbroi i broni rycerskiej (1Cel 5), co jest reminiscenją opisu autorstwa św. Bernarda w jego De laude novae militiate V,9, oraz pragnął i marzył, by jego bracia byli jak rycerze Okrągłego Stołu (ZA 103, 13-15), co świadczy o znajomości opowieści rycerskich przedstawianych w spektaklach wędrownych trup teatralnych i wyśpiewywanych przez ówczesnych trubadurów.

W kolejnym szkicu przedstawimy elementy nowości franciszkańskiej literatury hagiograficznej w wariacji wzorca mnicha/ascety – brata oraz w tworzeniu nowych form pism biograficznych.

o. Emil Kumka OFMConv

zobacz również:

wprowadzenie ogólne do hagiografii średniowiecznej i jej modeli

redakcja tekstów hagiograficznych, czym jest biografia świętych i jakie są zasady jej kompozycji

historia hagiografi: od jej starożytnych początków do współczesnych form opisu i przekazu życia osoby świętej

gatunki literackie źródeł hagiograficznych



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij