Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Hagiograficzne bogactwo historii i charyzmatu św. Franciszka z Asyżu

09.06.2015

Czym jest hagiografia franciszkańska i jakie są modele świętych przez nią przedstawiane - mówi o tym o. Emil Kumka, profesor nadzwyczajny Papieskiego Wydziału Teologicznego św. Bonawentury (Seraphicum) w Rzymie. 

Źródła franciszkańskie - hagiograficzne bogactwo historii i charyzmatu św. Franciszka z Asyżu

Hagiografia franciszkańska w całym swoim bogactwie przekazu – formy i treści – jest częścią nurtu hagiografii średniowiecznej i jako taka powinna być zawsze postrzegana. Choć jest swoistym unicum, że o jednym świętym powstało tak wiele pism pomiędzy drugą dekadą XIII i końcem XIV wieku (w zależności od poglądów i klasyfikacji metodologicznej naukowcy umieszczają od 12 do 16 opisów życia i wydarzeń związanych ze świętym Franciszkiem), to należą one do formalnie do średniowiecznej twórczości biograficznej. Różnorakie gatunki literackie, które spotykamy w hagiograficznych źródłach franciszkańskich, świadczą o poszukiwaniach najlepszej formy wyrazu, tego, co często jest niewyrażalne lub tak bogate duchowo, iż kanony kompozycyjne obowiązujące w tamtym czasie wydawały się niewystarczające. Najczęstszą i najbardziej rozpowszechnioną formą literacką była legenda hagiograficzna, będąca także oficjalnym dokumentem powstającym na potrzeby kanonizacji i rozpowszechnienia kultu świętego. Zanim przejdziemy do poszczególnych pism biograficznych o św. Franciszku z Asyżu, jest zasadnym i wskazanym choć ogólne przedstawienie hagiografii, ze szczególnym skupieniem uwagi na jej średniowiecznym okresie, gatunków literackich oraz zasad kompozycyjnych i redakcyjnych.

Hagiografia jest częścią literatury średniowiecznej, i obejmuje te teksty, w których opowiada się życie i cuda osób świętych. Etymologicznie nazwa hagiografia pochodzi od greckich słów hagios – święty oraz graphein – pisać, jest więc pisaniem o świętych. H. Fros tak określa zakres hagiografii: „Nazwą hagiografii obejmuje się na ogół żywotopisarstwo w szerokim tego słowa znaczeniu, a więc nie tylko takie czy inne biografie świętych, opisy ich męczeństwa i relacje o ich aktywności, ale także wiadomości o vita posthuma, o ich pośmiertnym kulcie oraz o ich działalności poprzez zdziałane za ich pośrednictwem cuda.” (H. Fros, Pamiętając o mieszkańcach nieba. Kult świętych w dziejach i w liturgii, Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, Tarnów 1994, str. 61). Istnieje wiele definicji hagiografii ukutych przez badaczy w relacji do zakresu, metodologii czy gatunków literackich. Termin hagiografia oznacza również naukę, jak precyzuje to C. Gniecki: „… należy do dziedziny historiografii kościelnej zajmującą się historią życie i dziejami kultu świętych. […] Jest także widziana jako nauka pomocnicza duchowości (jako nauki). […] Hagiografia jako nauka jest przede wszystkim nauką historyczną i równocześnie nauką teologiczną; ale jest także nauką literacką, psychologiczną i socjologiczną.” (C. Gniecki, Hagiograficzne źródła franciszkańskie powstałe e XIII i XIV w., Instytut Studiów Franciszkańskich, Kraków 2005, str. 18)

Chrześcijańskie utwory hagiograficzne pisano w celach parenetycznych (parenesis - zachęta, nakłanianie do czegoś) i dydaktycznych, a więc były one literaturą kształtująca i przedstawiającą wzorce postępowania związane ze statusem społecznym i religijnym jej bohaterów (męczennik, rycerz, władca, asceta, dziewica, matka), kreując ich idealny obraz do naśladowania. Powstające w ten sposób modele świętości, które rzutowały na sposoby redagowania i przekazywania typologii w pismach biograficznych, podporządkowały rzeczywiste wizerunki świętych, czasami naginając ideologicznie historię ich życia. A. Vauchez stwierdza, że hagiografia jest wynikiem procesu, który ofiaruje formę pamięci o osobie uznanej za świętą poprzez tekst narracyjny. Nie jest ważne w nim czy przekaz jest podporządkowany reinterpretacji i wpływom mitologicznym czy schematom, ponieważ jego bohater jest przedstawiany jako exemplum dla określonej grupy osób, które to odzwierciedla w czynach i postępowaniu oczekiwania i dążenia indywidualne czy kolektywne czasu, w którym żył. (A. Vauchez, L’hagiographie entre la critique et dynamique narrative, w: La vie spirituelle 143 (1989), str. 255).

W literaturze hagiograficznej już u jej początków wykształciły się następujące modele osobowe świętych:

1. Męczennik jest wzorcem, który ofiaruje swoje życie dla miłości Chrystusa, dając nowy sens śmierci i życiu przekraczającym rzeczywistość jedynie fizyczną i historyczną. Śmierć męczeńska jest wzorem świadectwa wiary i utożsamienia się z Chrystusem w ofierze życia. Heroiczne zakończenie egzystencji ziemskiej nie jest porażką ale zwycięstwem, w którym śmierć rodzi do życia wiecznego w chwale nieba.

2. Asceta/mnich/mniszka/brat jest wzorcem o ponad tysiącletniej historii (V-XV wiek), jako protagonisty pism hagiograficznych. Ten model posiadał różnorakie odcienie, w których jednak są obecne te same elementy: odseparowanie i ucieczka od świata; rezygnacja ze wszystkiego (majątek, rodzina, pozycja społeczna); życie w ubóstwie, znosząc wszelkie upokorzenia w imię miłości do Boga; kontemplacja i walka z siłami zła, cuda za życia i po śmierci. Taki styl życia, który jest również reakcją i odpowiedzią na problematykę relacji pomiędzy Kościołem i państwem w jego historycznych formach i organizacji, nie jest łatwo definiowalny i schematycznie ściśle określony, pomimo reguł zakonnych. Pozycja chrystocentryczna i chrystologiczna życia przeżywanego w wierze jest w nim kamieniem węgielnym w różnorakich przejawach ascezy monastycznej. Jest prawie niemożliwe ukazać wszystkie przejawy wzorca ascety, ale tym co jest jego wspólnym mianownikiem, jest odrzucenie wszystkiego, co oddzielało od pełnej komunii duchowej z Bogiem. W tym modelu monastycznym św. Franciszek z Asyżu stanowi wariant, który charakteryzuje się całkowitą, pełną i doskonałą imitatio Christi. Od tego momentu (XIII wiek) hagiografia przedstawia świętego z jego radykalnym i całkowitym odrzuceniem świata i dóbr materialnych, który jednak jednocześnie nie gardzi, z ideologicznego punktu widzenia, stworzeniem, ale postrzega i przeżywa go jako dar w perspektywie eschatologicznej. 

3. Biskup jest wzorcem pośrednika pomiędzy ludzkością i Bogiem, i jako znak tej sakralności wykonuje on misje nauczania, opieki nad najsłabszymi (pater pauperum, defensor vidarum et orphanorum), akcji społecznych, itd. Ta typologia zależała od stanu doktryny kościelnej i instytucji, więc posiadamy wiele wariantów tego modelu świętości: biskup męczennik, doktor teologii, obrońca uciśnionych, misjonarz. Cechy charakterystyczne tego wzorca hagiograficznego są podobne do tych wyżej wymienionych (męczennik, asceta), z podkreśleniem spuścizny duchowej i hierarchicznej w sukcesji biskupiej.

4. Niewiasta/dziewica/matka/wdowa jest wzorcem posiadającym swe korzenie w tradycji biblijnej. W literaturze hagiograficznej obecność kobiety przyjmuje różne perspektywy poczynając od moralizatorskiej poprzez męczeństwo i świadectwo do dziewiczej i religijnej, związanej z Maryją, jako podstawowego przykładu dla całego średniowiecza. Opis typologiczny niewiasty zależał oczywiście od kondycji społecznej (mniszka czy szlachetnie urodzona), i stanu w którym żyła (dziewictwo, małżeństwo, macierzyństwo, wdowieństwo). Dla niewiasty były możliwe dwie drogi: życia zakonnego, przedstawianego jako bardziej doskonały, i życia rodzinnego, i w tych granicach biografie formowały typologię świętości żeńskiej.

5. Rycerz/szlachcic/władca jest wzorcem, w którym stan społeczny, w tym przypadku szlachetność urodzenia, była prerogatywą świętości, jak zauważa R. Gregoire: „Jest naturalnym, że święty był szlachetnie urodzony, ale tak samo normalnym i uprawnionym było, by szlachcic stał się świętym.” (R. Gregoire, Manuale di agiologia. Introduzione alla letteratura agiografica, II° edizione riveduta e ampliata, Monastero di San Silvestro Abate, Fabriano 1987, str. 294-295.) W ten sposób charakterystyki szlachetnie urodzonych są we wzajemnej relacji według schematu: nobilis genere, sed nobilior sanctitate.

            To krótkie i bardzo pobieżne przedstawienie wzorców hagiograficznych, na które napotykamy się w lekturze tekstów biograficznych o świętych, pozwala na lepsze umiejscowienie szczególnej figury św. Franciszka z Asyżu w produkcji hagiograficznej XIII-ego i XIV-ego wieku, ponieważ jest on nowym wzorcem świętości i modelu brata dla całego stworzenia. W następnych szkicach przyjrzymy się formom redakcyjnym i gatunkom literackim, które były obowiązujące gdy rodziła się hagiograficzna tradycja franciszkańska.

Emil Kumka OFMConv

 

O. Emil Kumka, urodzony w Elblągu 17 marca 1968 roku, wstąpił do Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych Prowincji Krakowskiej w 1987 roku. Uzyskał tytuł Magistra Teologii w 1993 roku na Papieskim Wydziale Teologicznym św. Bonawentury w Rzymie – Seraphicum. W 1996 roku otrzymał tytuł Licencjata Historii Kościoła ze specjalizacją w Historii Kościoła starożytnego na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie. Zgodnie z oczekiwaniami Zakonu zmienił specjalizację ze starożytności na średniowiecze, ukierunkowując się w stronę historii franciszkańskiej. Uczęszczał na kursy Wyższej Szkoły Studiów średniowiecza i franciszkanizmu na Papieskim Uniwersytecie Antonianum w latach 1996-1997. W 2001 roku na Papieskim Wydziale Teologicznym św. Bonawentury obronił pracę doktorską: „La Compilatio Assisiensis. Analisi strutturale e concettuale di una fonte agiografica su San Francesco d’Assisi nel contesto della Questione francescana”, uzyskując tytuł Doktora Teologii. W roku akademickim 2008/2009 studiował bibliotekarstwo w Watykańskiej Szkole Bibliotekarskiej i uzyskał jej Dyplom 2009 roku. Jest wykładowcą Historii Kościoła (kurs podstawowy) i Franciszkanizmu (specjalizacja) na Papieskim Wydziale Teologicznym św. Bonawentury od 2000 roku. W latach 2000-2005 pełnił obowiązki ekonoma Wydziału, od 2002 do 2010 był członkiem redakcji czasopisma „Doctor Seraphicus”. Od 2006 roku jest w redakcji „Miscellanea Francescana”, odpowiadając za sektor historyczny i franciszkański. W latach 2004-2008 pełnił urząd Sekretarza Generalnego Master I° stopnia „Peace Building Management – per costruire la pace nel mondo”, zorganizowanego przez Wydział wraz z Centrum Studiów „Europa 2010” i Wspólnotą świętego Idziego w Rzymie. W 2005 nominowany członkiem Komisji Historycznej Prowincji Krakowskiej Braci Mniejszych Konwentualnych, w 2008 roku nominowany członkiem Komisji Wykonawczej Centrum Dokumentacji Zakonu OFMConv w Rzymie. Od 2008 roku jest Dyrektorem Biblioteki św. Bonawentury - Seraphicum. 25 kwietnia został mianowany profesorem nadzwyczajnym Papieskiego Wydziału Teologicznego św. Bonawentury (Seraphicum) w Rzymie. 

Opublikował szereg artykułów i recenzji na łamach „Miscellanea Francescana”, a także w książkach we Włoszech, Austrii i Polsce. Oto niektóre z nich:

- „La Vita Prima del b. Egidio. Una storia meditativa”, w „Miscellanea Francescana” 106/107 (2006-2007) 169-186. – recensito in „Medioevo Latino” 29 (2008) 293.

- „L'attività missionaria della Famiglia Francescana e Francescana Conventuale nella storia. Impulsi per il futuro, w La missione francescana. Elementi di storia e impulsi per il presente”, a cura di GIOVANNI IAMMARRONE e STANISŁAW BAZYLIŃSKI, Roma, Casa Editrice Miscellanea Francescana, 2010, ss. 77-99.

- „Die katholische Kirche in Polen 1956-1970, w „Die katholische Kirche in Mitteleuropa nach 1945 bis zur Gegenwart”, JAN MIKRUT (Hg), Wien, Wiener Dom-Verlag, 2006, ss. 285-306.

- „Leone XIII e la famiglia francescana”, w „Lateranum” 076 (2010), ss. 365-379.

- „Najnowsze dzieje obrazu Matki Bożej Murkowej i jego obecny kult”, w „W hołdzie Matce Bożej Murkowej”, redakcja i układ książki EWA MAŃKOWSKA, TADEUSZ POBIEDZIŃSKI, Krosno, Zakład Usług Poligraficznych – Drukarnia, 2010, ss. 63-73.

- „Note sulla realtà francescana in Polonia”, w „La vocazione francescana oggi nel mondo: sfide e risorse”, a cura di PAOLO MARTINELLI, Bologna, Edizioni Dehoniane, 2011, ss. 85-96.

- „Powrót do własnego charyzmatu a odnowa polskiej Prowincji franciszkanów na przełomie XIX-XX wieku”, w „Osiemsetlecie charyzmatu franciszkańskiego. Wspomnienie i wyzwanie, Materiały z Sympozjum odbytego w dniach 30-31 X 2009 roku w WSD OO. Franciszkanów w Łodzi Łagiewnikach”, red. MAREK SYKUŁA OFMCONV, Niepokalanów, Wydawnictwo Ojców Franciszkanów, 2011, ss. 77-96.

- „I valori portanti della realtà conventuale nelle proprie Costituzioni generali dal 1517 al 1984”, w PONTIFICIA FACOLTÀ TEOLOGICA SAN BONAVENTURA SERAPHICUM, „Rinnovare le Costituzioni per una fedeltà al carisma e all'oggi della storia, Atti del Convegno per il lavoro di revisione delle Costituzioni dell’Ordine dei Frati Minori Conventuali, Roma, 3-4 giugno 2011”, Roma 2012, ss. 37-54.

 



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij