Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Historia hagiografii

09.12.2014

Poniższy artykuł o. Emila Kumki przedstawia pokrótce historię hagiografii: od jej starożytnych początków do współczesnych form opisu  i przekazu życia osoby świętej. 

Istnieją różne podziały historii hagiografii. Może być zasadniczo podzielona na dwie epoki: - hagiografia praktyczna (od początków do 1600 roku); - hagiografia naukowa  (po 1600, rozwinięta przez jezuicką Société des Bollandistes). Inny podział chronologiczny proponuje trzy okresy: - patrystyczny (II-VIII wiek); - od Karolingów do Odrodzenia (IX-XVI wiek); - od Bollandystów do dzisiaj (XVII-XXI wiek). Jednak najbardziej klasyczny i oddający etapy zmian w twórczości hagiograficznej jest ten dzielący produkcję hagiograficzną na cztery epoki: - patrystyczna (II-VIII wiek); wczesnośredniowieczna (VIII-XII wiek); - późnośredniowieczna (XII-XVII wiek); - naukowa (XVII-XXI wiek). Zatrzymamy się na tym ostatnim schemacie w przedstawieniu historii pism biograficznych o świętych osobach.

1. Hagiografia patrystyczna od początków do VIII wieku

Już po redakcji kanonu Pisma Świętego chrześcijanie zaczęli gromadzić i przechowywać pamięć związaną z ich życiem w pogańskim społeczeństwie, z wzajemnymi relacjami naznaczonymi napięciami i męczeństwem. Tak więc pierwsze wiadomości o charakterze hagiograficznym odnosiły się do męczeństwa z powodu Ewangelii, gdzie były zanotowane data i miejsce śmierci. W epoce patrystycznej ta twórczość obejmowała pierwsze trzy wieki i wyrażała się w dwóch podstawowych gatunkach literackich: Acta i Passiones męczenników, napisanych prozą lub wierszem w formie oficjalnych dokumentów (protokóły procesowe), lub nieoficjalnych opowiadań o fakcie męczeństwa (opisy pro exemplum). Te pisma, często stylistycznie zależne od literatury klasycznej i retorycznej niechrześcijańskiej, miały cele dydaktyczne, apologetyczne i eklezjalne. W tym okresie rozwinęły się szczególnie następujące gatunki literackie: elegie pogrzebowe, akty i pasje męczenników, które uformowały następnie źródła liturgiczne, jak pierwsze kalendarze liturgiczne i martyrologia. W IV wieku do literatury hagiograficznej wkraczają święci nie męczennicy wraz z rozkwitem biografii monastycznych, które ukazywały sylwetki ascetów, pustelników, biskupów, opatów, dziewic, założycieli zakonów, itd. Rozwój vitae sanctorum, jest wynikiem nowej sytuacji politycznej, religijnej i społecznej, w której Kościół nie był już prześladowany, a w krótkim czasie - koniec IV wieku - stał się protagonistą we wszystkich sferach życia publicznego. Po okresie prześladowań model ascety/mnicha był traktowany w literaturze hagiograficznej jako kontynuator i spadkobierca wzorca męczennika. Także tutaj celem tekstu jest przedstawienie dążenia do doskonałości duchowej na drodze wyrzeczenia, ubóstwa, samotności i radykalnej ascezy w walce z szatanem w drodze ku Bogu. Powstają już w V wieku pierwsze obszerne zbiory produkcji hagiograficznej pochodzącej od jednego autora, jak Vitae Patrum Grzegorza z Tours czy Dialogi Grzegorza Wielkiego, które miały duży wpływ literacki i ideowy na hagiografię średniowieczną.

2. Hagiografia wczesnośredniowieczna od VIII do XII wieku

Okres ten jest definiowany jako czas martyrologiów historycznych, które ofiarowywały wiadomości o świętych według kalendarza, gdzie szczególną uwagę poświęcano żywotom biskupów, opatów, misjonarzy i założycielom zakonów czy klasztorów. Wieki X i XI z nowym monastycyzmem z Cluny, misje w Europie Wschodniej i reforma Grzegorza VII (reforma gregoriańska), były bardzo istotne dla hagiografii, która proponowała nowy wzorzec męczennika misjonarza, gdzie śmierć jest wypełnieniem życia, i odnawiając w tej perspektywie vitae sanctorum z przykładami biskupa, mnicha i, w kilku przypadkach, osoby świeckiej. Epoka ta jednak charakteryzuje się bardzo słabą krytyką historyczną, przyzwalając i czyniąc normą podawanie nieprawdy dla wzrostu pobożności i kultu. W ten sposób został zdewaluowany termin i gatunek literacki legendy hagiograficznej – już nie tekst do czytania publicznego, lecz kompozycja nieprawdziwa, fantazyjna i wymyślona. Pod koniec tego okresu hagiografia traci miejsce hegemona w literaturze, gdyż pojawiają się nowe kompozycje kultury świeckiej (poezja, dramat, proza narracyjna) i traktaty naukowe dziedzin niezwiązanych z teologią. Teksty o świętych stają się częścią wiele bogatszej literatury.

3. Hagiografia późnośredniowieczna od XII do XVII wieku

Dzięki reformie gregoriańskiej teksty hagiograficzne od XII wieku stawały się bardziej prawne, w XIII wieku pojawia się nowy gatunek pism: akta procesów kanonizacyjnych, poczynając od pontyfikatu papieża Innocentego III (1198-1216). Rzutuje to na produkcję vitae, które nabierają cech rzymskiej procedury kanonizacyjnej. Procesy posiadały podwójną celowość: 1. weryfikacja świętości życia kandydata na ołtarze; 2. zebranie informacji dla bulli kanonizacyjnej i oficjalnej biografii (legendy hagiograficznej) nowego świętego. Zmienia się również forma zbiorów legend, szczególnie w sferze zakonów żebraczych (franciszkanie, dominikanie, karmelici), które dostosowują się do szerszego odbiorcy w wyniku przemian społecznych XIII wieku. Teksty w nich zawarte były streszczeniami oficjalnych biografii, według stałego schematu, co wyeliminowało charakterystyczne cechy indywidualne świętego i ograniczało produkcje nowych dokumentów oraz literackich form wyrazu. Najbardziej znanym przykładem jest zbiór Złota legenda, powstała pomiędzy 1270-1280, autorstwa dominikanina Jakuba de Voragine (ok. 1230-1289). Hagiografia w tym okresie kroczyła szlakiem kompilacji na wzór dzieła włoskiego dominikanina, stając się mało oryginalna i powtarzalna, aż do czasu Soboru Trydenckiego. W późnym średniowieczu powstał nowy gatunek hagiografii, tj. auto-hagiografia, w której osoba święta opowiada w pierwszej osobie własne doświadczenie Boga i Jego transcendencji. Cechą tych dokumentów była silna tendencja mistyczna, szczególnie od końca XIII i początków XIV wieku, i wyrażana partykularnie w sferze świętości żeńskiej. Te nowe formy i kolekcje legend nie zwracały uwagi na aspekt historyczno-krytyczny, co zostało skrytykowane przez Lutra w jego kontestacji na początku XVI wieku.

4. Hagiografia naukowa od XVII wieku po dziś

Reakcja Kościoła na Reformację w obszarze literatury hagiograficznej wyznaczyła nową drogę badań krytycznych żywotów świętych, która dała już swoje pierwsze owoce w latach 70-80 XVI stulecia. Poczynając od XVII wieku i od założenia, przez J. Bolland i H. Rosweyde, Société des Bollandistes, hagiografia katolicka zaczynała nabierać charakteru naukowego. Ich poszukiwania historyczno-krytyczne zaowocowały tomami Acta Sanctorum, uporządkowanymi według miesięcy. Oprócz Bollandystów na polu hagiografii naukowej, formującej swoją specyficzną metodę badań, klasyfikację oraz wydania krytyczne tekstów źródłowych, należy wspomnieć o benedyktynach z kongregacji św. Maura, z ich najbardziej znanym przedstawicielem J. Mabillon (1632-1707). W tym okresie przebiegał proces konfrontacji pomiędzy hagiografią i krytyką historyczną, który umożliwił powstanie własnej metodologii studiów tekstów uznanych za hagiograficzne. Ta metoda zakłada: udowodnione bezpośrednie świadectwo, (pochodzące nade wszystko z przesłuchań procesowych), porównanie i weryfikację źródeł, badania typologii/wzorców i gatunków literackich użytych przez hagiografia czy kompilatora pism, krytykę tekstów i krytykę filologiczną, rekonstrukcję archetypów i stworzenie stemma codicorum rękopisów lub kodeksów. Wszystko to, by wyrazić jak najbardziej obiektywną i naukową ocenę dokumentu hagiograficznego przedłożonego do badań oraz jego wartości historycznej, prawdziwości przekazanych faktów i autentyczności wzorca świętości przedstawionego jako przykład do naśladowania.
W kolejnym felietonie zostaną przedstawione gatunki literackie źródeł hagiograficznych używanych w kompozycji dokumentów o osobach świętych. Zatrzymamy się nieco dłużej nad średniowieczną legendą hagiograficzną, jako najczęściej wykorzystywaną formą przekazu przez biografów, także w sferze hagiografii franciszkańskiej.

o. Emil Kumka OFMConv

zobacz również:

wprowadzenie ogólne do hagiografii średniowiecznej i jej modeli

redakcja tekstów hagiograficznych, czym jest biografia świętych i jakie są zasady jej kompozycji

 



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij