Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Legenda do użytku chórowego. Zapomniane pismo hagiografii liturgicznej.

27.07.2015

W zbiorze dokumentów hagiograficznych o świętych znajduje się grupa pism przeznaczonych do liturgii brewiarzowej podczas obchodów uroczystości czy święta osoby wyniesionej do chwały ołtarzy. Również w hagiografii franciszkańskiej powstały i pozostały do dziś legendy będące częścią liturgii godzin epoki średniowiecza. Były one komponowane lub adaptowane z innych dłuższych tekstów biograficznych, właśnie w tej funkcji i perspektywie, oraz posiadały swój charakterystyczny podział, zgodny z wymogami czytań w oficjalnej celebracji brewiarzowej. Ówczesna liturgia godzin, według tradycji rzymskiej, przewidywała dziewięć czytań brewiarzowych podzielonych na trzy nocturni, które recytowano o wschodzie słońca.

Legendy liturgiczne miały ogromny wpływ na powstanie wizerunku i ogólnego wyobrażenia o życiu świętego Franciszka, a to z racji ich rozpowszechnienia poprzez brewiarze, tak w Zakonie franciszkańskim, jak i poza nim (w brewiarzach innych zakonów celebrujących obchód świętego z Asyżu), oraz z racji ich czytania i medytowania, co najmniej raz do roku, podczas liturgii godzin.

Legenda do użytku chórowego - zapomniane pismo hagiografii liturgicznej

Legenda do użytku chórowego, o której traktujemy, jest jednym ze świadków takiej produkcji hagiograficznej o św. Franciszku, gdyż istnieje obok niej osiem innych legend liturgicznych, a ich liczba nie jest jeszcze ostateczna, gdyż nowe odkrycia czy bardziej uważna analiza znanych już tekstów, zawartych w XIII-wiecznych brewiarzach, może powiększyć ilość dokumentów tego specyficznego rodzaju biografii.

Pomimo ważności tego pisma, przez długi czas traktowano je nieco po macoszemu. Wystarczy zauważyć, że do niedawna nie było ono publikowane razem z innymi źródłami ani nie tłumaczono go na języki nowożytne. Pierwsze integralne wydanie tekstu łacińskiego Legenda ad usum chori pochodziło z 1901 roku i było dziełem L. Lemmensa OFM, opublikowanym na stronach Acta Ordinis Minorum, t. XX. Dopiero od poczatku XXI wieku studia nad tą legendą i jej przekłady na języki narodowe (francuski, angielski, niemiecki), są bardziej widoczne wśród badaczy źródeł franciszkańskich. Dzięki wydaniu Źródła franciszkańskie (XIII-XIV w.), t. III, Tomasza z Celano biografie św. Franciszka. Żywot pierwszy. Żywot drugi. Traktat o cudach. Legenda do czytania w chórze, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2007, pod redakcją R. Witkowskiego, który jest również tłumaczem legendy na język polski (str. 666-675), możemy cieszyć się tym pismem. Należy także dodać, że w ostatnim czasie franciszkańskie biografie liturgiczne generalnie przeżywają renesans badań i analiz.

Legenda do użytku chórowego składa się zaledwie z 17 paragrafów, przedstawiających (w prawie chronologicznym porządku) życie św. Franciszka.

Pierwszy paragraf, z redakcyjnego punktu widzenia, może być traktowany jako prolog tej biografii: Poprosiłeś mnie bracie Benedykcie, abym wybrał wyjątki z legendy o błogosławionym ojcu naszym Franciszku i ułożył je w serię dziewięciu czytań, jak należy ułożyć je w brewiarzach, a wtedy dzięki swej zwięzłości miałyby być w posiadaniu wszystkich. Uczyniłem, co było w mojej mocy, Ty bowiem jesteś mężem umiłowanym. Starałem się zadowolić Ciebie w pobożny, choć mniej godny sposób. Usilnie proszę, aby zapłatą za tę skromną pracę był nieustanny owoc [Twojej] świętej modlitwy. (Legenda do użytku chórowego 1)

Paragrafy 2-13 opisują wybrane wydarzenia z życia od narodzin po śmierć (nawrócenie, przybycie pierwszych braci, praktykowanie cnót i umartwienia, miłość do stworzenia, spotkanie z sułtanem, przepowiadanie i głoszenie kazań, cuda zdziałane za życia, stygamatyzacja, choroby, wydarzenia przy śmierci).

Paragrafy 14-16 są krótkim zbiorem cudów pośmiertnych (większość różni się od tych zawartych w pierwszej biografii Tomasza z Celano).

Ostatni 17 paragraf, stanowi swego rodzaju epilog legendy, w którym autor wspomina kanonizację dokonaną przez papieża Grzegorza IX oraz nadanie przywilejów i ofiarowanie darów związanych z kultem świętego Franciszka: Dodał wiele innych przywilejów dla niego: polecił, by kościół na jego cześć został wzniesiony i przeznaczył na to znaczną sumę; sam położył kamień węgielny i wyjął ten kościół spod jakiejkolwiek jurysdykcji oprócz papieskiej. […] Uświetnił to miejsce swoimi licznymi przywilejami i odpustami, przez co wiara i pobożność ludu codziennie wielce wzrastała, na cześć i chwałę Boga wszechmogącego, który żyje i króluje na wieki wieków. Amen. (Legenda do użytku chórowego 17)

Legenda powstała, według opinii większości jej badaczy, w 1230 roku, i nawet można pokusić się o bardzo szczegółową datację, umiejscawiając ją pomiędzy 16. a 25. maja 1230 r. Okazją do skomponowania była kapituła generalna braci w Asyżu (26. maja 1230 r.), która zajęła się także kwestiami liturgicznymi, jak przekazuje to Jordan z Giano w swojej Kronice, i przeniesienie ciała św. Franciszka z kościoła św. Jerzego do nowej asyskiej bazyliki (25. maja 1230 r.). W epoce średniowiecza przy okazji translacji zwykle powstawało własne oficjum brewiarzowe ku czci świętego.

Po analizie tekstu, opublikowanej na łamach Archivum Franciscanum Historicum w 1933 r., autorstwa niemieckiego znawcy hagiografii franciszkańskiej M. Bihla OFM, przyjmuje się, że autorem tej biografii liturgicznej jest Tomasz z Celano. F. Uribe tak streszcza wnioski Bihla: „Nie posiada się żadnego dokumentu, który wspominałby redaktora tego streszczenia. Pomimo to, gdy analizuje się tak jej treść, jak i język w świetle 1Cel, postrzega sięz łatwością ich duże podobieństwo, fakt prowadzący do przypisania tej kompozycji Tomaszowi z Celano.” (F. Uribe OFM, Wprowadzenie do źródeł franciszkańskich, tłumaczenie E. Kumka OFMConv, Wydawnictwo OO. Franciszkanów Bratni Zew, Kraków 2009, str. 84).

W 2010 roku F. Sedda po raz pierwszy poddał pod wątpliwość autorstwo tej legendy (Franciscana 012, 2010, str. 43-83). W 2011 roku został opublikowany w Archivum Latinitatis Medii Aevi (str. 107-175) artykuł autorstwa dwojga badaczy: F. Sedda i E. Rava. Zawiera on analizę leksykalną, treściową oraz stóp metrycznych użytych przy kompozycji tego tekstu w porównaniu z Żywotem pierwszym Tomasza z Celano. Na podstawie wyników tych porównań autorzy stwierdzają, że nie był on epitomatorem biografii liturgicznej, i proponują osobę Juliana ze Spiry jako możliwego autora Legendy do użytku chórowego, spod którego pióra z pewnością wyszły Oficjum rymowane ku czci świętego (1231-1235) oraz Żywot św. Franciszka (1232-1235).

Emil Kumka OFMConv

Korekta: mgr polonistyki Justyna Kotys-Jeleńska

foto: Wikimedia Commons

zobacz również artykuł o. Emila Kumki o przesłaniu i obrazie św. Franciszka u Tomasza z Celano

zobacz cykl artykułów o. Emila o hagiografii średniowiecznej i kwestii franciszkańskiej

 



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij