Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Nowość franciszkańskiej literatury hagiograficznej

09.03.2015

Jakie są elementy nowości franciszkańskiej literatury hagiograficznej w wariacji wzorca mnicha/ascety – brata oraz w tworzeniu nowych form pism biograficznych? Można się o tym dowiedzieć z opracowania o. Emila Kumki poświęconego tematyce nowych form wyrazu literackiego ukształtowanych przez hagiografię franciszkańską. 

Świętość Franciszka z Asyżu i jej oddźwięk, została określona przez R. Manselli, jednego z najbardziej uznanych badaczy hagiografii franciszkańskiej w latach 70-tych i 80-tych ubiegłego wieku, jako „rewolucyjna” dla historii i dla życia zakonnego, a na płaszczyźnie biograficznej ukształtowała nowe formy opisu osoby świętej. Wielu badaczy kwestii franciszkańskiej podkreśla, że wraz z tym świętym hagiografia średniowieczna wkroczyła w nowy etap nie tylko z punktu widzenia typologii/wzorca, i co się z tym wiąże, z refleksją teologiczną i duchową, ale także w sferze gatunków literackich powstałych i rozwijających się po jego kanonizacji.

Jako wzorzec ascety figura św. Franciszka przyniosła nowości, które inaugurują nowy okres, gdyż asyżanin nie jest już mnichem, jego kontemplacja Boga nie zamyka się w teorii dalekości Pana od człowieka. Novum jest odwrotność, tj. bliskość i zażyłość pomiędzy człowiekiem i Bogiem uwidoczniona w tekstach Ewangelii, które były drogą doskonałości Franciszka.

W hagiografii Franciszek był ukazany jako alter Christus, gdyż kroczył za Nim i naśladował Go w cierpieniu, aż do otrzymania stygmatów, by przeżywać w pełni człowieczeństwo Chrystusa, Boga-człowieka, człowieka ukrzyżowanego, a nie zmartwychwstałego i chwalebnego. W ten sposób Bóg nie jest już daleki od ludzkości, będący jedynie ponad nią i prawie nieosiągalny, ale obecny w człowieczeństwie, a więc możliwy do naśladowania, jak to dla Franciszka stało się na górze Verna w fakcie stygmatyzacji. Święty z Asyżu jest pierwszym stygmatykiem udokumentowanym w historii poprzez pisma biograficzne oparte na zeznaniach naocznych świadków. Oprócz wyjątkowości daru, nowością jest to, że Franciszek był i pozostał przez cały czas swojego życia z prostym ludem, z ostatnimi, z tymi, którzy nie istnieli na kartach historii, czyli skrajnie ubogimi i trędowatymi, będąc jednocześnie całkowicie odseparowany od świata i jego logiki, zrzekając się jakichkolwiek dóbr, własności i pragnienia bycia wzorem. Chciał być i był ostatnim, bratem mniejszym dla każdego. We Franciszku cała rzeczywistość, nade wszystko dobrowolne ubóstwo materialne i wyrzeczenie się jakiejkolwiek chwały, nabrała wartości eschatologicznej, dzięki świadectwu kroczenia za Chrystusem, które doprowadziło go do współukrzyżowania.

Kształtują się tutaj podstawowe rysy nowego wariantu modelu ascety/mnicha utworzonego, począwszy od Franciszka z Asyżu, w hagiografii średniowiecznej, tzn. pełne i wielopłaszczyznowe ubóstwo, pełne przylgnięcie i odwzorowanie figury Chrystusa w życiu, eschatologiczne podejście i rozumienie rzeczywistości. Pokrótce możemy stwierdzić, iż model ten ukazuje w tej potrójnej perspektywie nowe odkrycie Ewangelii. Ubóstwo Franciszka jest odkryciem w jaki sposób Bóg staje się obecnym w świecie – Wcielenie – i wyraża jego wtopienie się w byt ludzki Syna Bożego, według zasady nudus nudum Christum sequi, przyjmując istotę ubóstwa Chrystusa, który żył jak człowiek wśród innych ludzi. Odwzorowanie Chrystusa odkrywa perspektywę chrystocentryczną życia Franciszka, realizację Ewangelii w jej dosłowności, aż do upodobnienia literackiego biografii asyżanina do biografii Mistrza. To przylgnięcie, jak stwierdził E. Menestò, „...nadaje życie nowemu modelowi hagiograficznemu... Franciszek jest drugim Chrystusem, bo go naśladuje w cierpieniu, ogołaca się ze wszystkiego i otrzymuje stygmaty, by być taki sam, jak Chrystus człowiek.” (E. Menestò, Vite dei santi e processi di canonizzazione come proposta di un modello di santità, w: Dalla «Sequela Christi» di Francesco d'Assisi all'apologia della povertà. Atti del XVIII Convegno internazionale, Assisi, 18-20 ottobre 1990, Spoleto 1991, str. 186-187). Eschatologia jako klucz rzeczywistości ziemskiej jest propozycją odrzucenia potęgi i władzy Kościoła, któremu wystarczy kroczenie za Chrystusem ubogim i ukrzyżowanym, stając się znakiem królestwa Bożego i realizacją błogosławieństw ewangelicznych. W tej problematyce Franciszek ukazany jako „anioł szóstej pieczęci”, przywołując figurę z Apokalipsy, jest wzorcem oceny i przychodzącej Bożej sprawiedliwości w świetle miłosierdzia.

Te trzy charakterystyki spotykamy we wszystkich pismach hagiograficznych o Franciszku, oczywiście z różnym natężeniem i akcentami zależnymi od intencji biografa i celu dokumentu. Wzorzec zaproponowany przez to dziedzictwo z jednej strony ukazuje Franciszka jako alter Christus w wizji eklezjalnej, z drugiej jako brata w wizji ewangelicznej małości i posługi ubogim i ostatnim. Nowy aspekt Franciszka, jako hagiograficznego modelu opisu świętości, zawiera się w odkryciu Ewangelii z ukazaniem Boga-człowieka, Boga cierpiącego, Boga obecnego wśród ludzi, wprowadzając w ten sposób żywego Chrystusa w teologię tamtego czasu i w wiarę ludu. Życie Kościoła, rozumienie świętości, życie zakonne, życie społeczne po Franciszku z Asyżu nabrało nowego znaczenia duchowego, a historia zbawienia stała się możliwa i bliska wszystkim osobom.

Dodamy jeszcze kilka uwag na temat nowych form wyrazu literackiego ukształtowanych przez hagiografię franciszkańską. Jak zostało już powiedziane w pierwszym szkicu, dokumenty o Franciszku są częścią hagiografii średniowiecznej, tak z punktu widzenia warsztatu literackiego, jak i użytych gatunków. Posiadają one jednak pewne nowości. Pierwszą z nich jest gromadzenie informacji dla kompozycji biografii, zwracając się o nie do wspólnoty. Tworzy się pamięć kolektywna w dokumentach, i jej pierwszym przykładem jest Memoriale in desiderio animae autorstwa Tomasza z Celano (do dziś błędnie określany jako Żywot drugi), powstały w latach 1246-1247. Pamięć kolektywna wyrażała się w różnych gatunkach jak antologie (Florilegi), kwiatki, zbiory anegdot czy loghia Franciszka. Wszystko to doprowadziło do rozkwitu kompilacji, jako najbardziej używanego przez hagiografów franciszkańskich gatunku literackiego. Dlaczego? Być może ze względu na wielość wspomnień i ideologicznych ich interpretacji, a być może z powodu „niemieszczenia się” Franciszka w kanonach opisu bohatera legendy. Bogactwo i kreatywność Ewangelii, będącej życiem asyżanina, wykraczała poza sztywne wzorce i normy przekazu średniowiecznego, więc brakowało także odpowiednich instrumentów, by w pełni opisać doświadczenie Boga i Jego łaski w życiu Franciszka. Forma literacka kompilacji, zbioru czy kwiatków, wydawała się więc najbardziej elastyczną i chłonną, by przyjmować pamięć kolektywną bez jej przeinaczania w procesie redakcyjnym dostosowującym wspomnienia do obowiązujących form przekazu hagiograficznego. 

o. Emil Kumka OFMConv

zobacz również:

wprowadzenie ogólne do hagiografii średniowiecznej i jej modeli

redakcja tekstów hagiograficznych, czym jest biografia świętych i jakie są zasady jej kompozycji

historia hagiografi: od jej starożytnych początków do współczesnych form opisu i przekazu życia osoby świętej

gatunki literackie źródeł hagiograficznych

hagiografia franciszkańska i świat zakonów monastycznych



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij