Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Nowy Sącz - zapomniany klasztor franciszkański

29.05.2015

Klasztor Braci Mniejszych Konwentualnych w Nowym Sączu był jednym z najstarszych klasztorów franciszkańskich w Polsce. Jego zabudowania wraz z kościołem stanowiły cenny zabytek architektury gotyckiej. Interesująca historia, poparta zapleczem źródłowym oraz  życie franciszkanów, ich działalność i wpływ na środowisko stały się inspiracją do napisania niniejszego opracowania.

ZAPOMNIANE KLASZTORY FRANCISZKAŃSKIE

                                  NOWY SĄCZ                                           

Założenie klasztoru franciszkańskiego w Nowym Sączu

Wśród historyków powszechnie panuje przekonanie, że klasztor franciszkański w Nowym Sączu został ufundowany przez króla czeskiego Wacława II. Potwierdza to tablica marmurowa z kościoła franciszkańskiego, ufundowana w 1640 r., na której napisane jest, że kościół p.w. Narodzenia NMP i klasztor Baraci Mniejszych Konwentualnych zostały ufundowane przez Wacława, króla Polski i Czech w 1297 roku[1]. Uzasadnieniem tej teorii mógłby być fakt, że Nowy Sącz został lokowany przez wspomnianego króla Wacława II w 1292 r., stąd też ze względu na układ urbanistyczny starego miasta, w który wkomponowany jest kościół i klasztor franciszkanów, jego zabudowania nie mogły wcześniej powstać, dopiero po lokacji miasta na prawie niemieckim[2]. Z kolei to tłumaczyłoby powody fundowania klasztoru franciszkańskiego w nowo założonym mieście przez Wacława II, który idąc za duchem czasu nie tylko pragnął zapewnić mieszkańcom dobrą opiekę duchową oraz miejsce do nabożeństw i modlitw, ale także podnieść prestiż miasta.

Wspomnianą datę potwierdza również przywilej królewski nadany kościołowi i klasztorowi franciszkanów (dokładnie nie wiadomo kiedy wydany), według którego król Wacław II fundował klasztor w Nowym Sączu w 1297 r. (Venustum hoc Dei tabernaculum Divae Matri Jesu dicatum ad usum Conventus a Serenissimo, Clementissimo Venceslao Poloniae et Bohemiae Rege erectum Seraphici Francisci Fratribus Conventualium 1297). Historyk franciszkański Bonawentura Makowski (XVIII w.) stwierdza jednak, że według znanych polskich dokumentów historycznych król Wacław II został koronowany na króla Polski w Gnieźnie przez arcybiskupa Jakuba Świnkę w 1300 r., tak więc wcześniej nie mógłby założyć ani Nowego Sącza, ani klasztoru franciszkanów, jak dopiero po koronacji[3].

Również historyk Jan Długosz w XV w. łączy założenie Nowego Sącza i wybudowanie klasztoru franciszkańskiego z królem Wacławem II. Zwraca on uwagę, że dawne drewniane zabudowania z czasów fundacji  zostały zastąpione monumentalnymi budowalami z kamienia. Założenie Nowego Sącza i klasztoru franciszkanów Długosz datuje na 1303 r., co wydaje się bardziej prawdopodobne, gdyż odpowiadałoby to podawanym datom panowania Wacława II w Polsce (1300-1305) [4].

Fundację klasztoru franciszkanów w Nowym Sączu w zupełnie odmiennych okolicznościach przedstawia Księga przywilejów z archiwum miejskiego, pochodząca z XVII w. Z relacji wynika, że księżna Gryfina, wdowa po księciu Leszku Czarnym, z obawy przed najazdami tatarskimi chciała przenieść klasztor klarysek ze Starego Sącza do ufortyfikowanego Nowego Sącza, który wówczas nazywano Kamienicą. Jan Bogaty, obywatel Kamienicy i włodarz św. Kingi, zgodził się podarować swój grunt i wybudować na nim nowy klasztor dla sióstr. Jednak po wybudowaniu klasztoru siostry klaryski zmieniły zamiar przeniesienia się do nowego miejsca ze względu na pewne niedogodności, a wybudowany klasztor podarowały braciom franciszkanom[5]. Pewnym potwierdzeniem tego przekazu jest informacja, którą podaje historyk franciszkański Bonawentura Makowski w swoim dziele. Pisze on, że klaryski ze Starego Sącza około roku 1303 przekazały swój klasztor niedawno zbudowany w Nowym Sączu, franciszkanom[6].

Raczej za mało wiarygodny należy przyjąć przekaz prowincjała Adama Goskiego w księdze wizytacyjnej z lat 1612-1615. Mówi on, że klasztor dla franciszkanów w Nowym Sączu, sprowdzonych z Krakowa oraz murowany kościół p.w. Matki Bożej, fudowała św. Kinga w 1241 r.[7] Przekaz ten pochodzący z XVII w. nie jest potwierdzony żadnymi źródłami, a jego autor prawdopodobnie odwołuje się jedynie do tradycji i być może myli założenie klasztoru w Nowym Sączu, z założeniem klasztoru franciszkanów w Starym Sączu, który prawdopodobnie powstał w podanym okresie i mógł być fundowany przez św. Kingę.

Bardziej realny jest przekaz Konstantego Franciszka Malęgowskiego, który w swoim opisie klasztorów prowincji polskiej franciszkanów z 1679 r. podaje, że konwent w Nowym Sączu został założony w 1303 r. przez króla Wacława[8].

W świetle zakonnych dokumentów historycznych datę przybycia pierwszych braci należałoby jednak przesunąć kilka lub kilkanaście lat wcześniej. Najstarsze bowiem kroniki prowincji czesko-polskiej przekazują, że w Sączu odbyła się kapituła prowincjalna w święto Narodzenia NMP 1287 r., na której wybrno prowincjała Teodoryka Polaka[9]. Teorię taką potwierdza również historyk franciszkański K. Biernacki, który pod wspomnianą datą umiejscawia to samo wydarzenie[10]. Potwierdzeniem istnienia już w tym okresie klasztoru w Nowym Sączu mógłby być przekaz o tym, że w 1289 r. w klasztorze w Nowym Sączu umarł i został pochowany były spowiednik bł. Salomei, brat Wojciech[11]. Późniejszy historyk Bonawentura Makowski mówi jednak, że jest nieprawdopodobne, aby w 1287 r. odbyła się kapituła w Nowym Sączu. Bardziej realnym miejscem tej kapituły jest Stary Sącz, a kronikarze mogli pomieszać dwie nazwy i zamiast Starego Sącza umieścić Nowy Sącz[12].

Tak więc, skoro większość źródeł potwierdza, bądź przychyla się do przyjęcia okresu panowania króla Wacława II jako czasu założenia klasztoru w Nowym Sączu, wydaje się słusznym stwierdzenie, że klasztor ten został fundowany w czasie panowania tegoż króla na tronie polskim, a więc w latach 1300-1305.         

Jest rzeczą pewną natomiast, że klasztor istniał w 1310 r., ponieważ rok ten podany jest w dokumentach dotyczących apelacji ksieni Anny, klasztoru klarysek w Starym Sączu u papieża Klemensa V w sprawie klątwy nałożonej przez Baldwina, opata cysterskiego z Rudy, na proboszcza Wawrzyńca w Łącku. W tej apelacji wymienieni są bracia z klasztoru w Kamienicy czyli w Nowym Sączu[13].

o. Adam Mączka OFMConv

foto: Wikimedia Commons

zobacz również artykuł o. Adama o zapomnianym klasztorze franciszkańskim w Bytomiu


[1] Ecclesia haec tituli Nativitatis B.M.V. cum suo conventu Fratribus Minoribus Conventualibus fundata et erecta est a Serenissimo Venceslao Poloniae et Bohemiae rege Anno Domini 1297 cuius dedicationis sollemnitatis celebratur Dominica prima post festum Nativitatis Beatae Mariae Virginis. Zob. L. Miske, Synoptica relatio seu brevis descriptio conventuum in provincia maioris et minoris poloniae partisque prussiae. 1735 s. 65-66 (kopia w AFK)

[2] J. Sygański, Historia Nowego Sącza, t. 3 Lwów 1901 s. 31-33.

[3] B. Makowski, Brevis descriptio Conventuum Provinciae Poloniae Ordinis Minorum Conventualium S.P. Francisci. Varsaviae 1762 s. 77-85 (kopia w AFK).

[4] J. Długosz, Liber Beneficiorum dioecesis Cracoviensis, t. 3 Kraków 1864 s. 467.

[5] Sygański, Historia, s. 32.

[6] K. Kantak, Franciszkanie polscy, t. 1. Kraków 1937 s. 377. Informację taką zamieścił Kantak na podstawie dzieła B. Makowskiego (Opuscula I. Chronicorum prov. Poloniae. s. 38). Dzieło znajdowało się w Bibliotece Narodowej we Warszawie i zaginęło w czasie II Wojny Światowej.

[7] Methodus duplicis visitationis spiritualis et temporalis totius Provinciae Poloniae cura et vigilantia A.R.P. Adami Goski 20 Iunii 1612 - 20 Iunii 1615, (kopia w AFK).

[8]  Notiones precipuae de omnibus fere conventibus Provinciae Poloniae Ordinis Minorum Conventualium per P. Bac. Constantinum Franciscum Malęgowski secretarium Provinciae circa 1679 (rkps w AFK).

[9] In Nativitate beatae Virginis fuit capitulum in Zandez in quo provincia elegit sibi fratrem Theodoricum. Zob. Cronicon Boemicum, w: Zakony franciszkańskie w Polsce, red. J. Kłoczowski, t. 1 cz. 2-3. Lublin 1982 s. 369; Hoc anno Sander[?] Capitulum Provinciale Celebratum fuit et electus in Provincialem Bohemiae et Poloniae in Festo Nativitatis Neatae Virginis Pater Theodoricus Polonus. Zob. Fragmenty kroniki Jana Ludwika Impekhovena dotyczące prowincji czesko-polskiej dla lat 1225-1515, w: Zakony franciszkańskie w Polsce. Red. J. Kłoczowski, t. 1 cz. 2-3. Lublin 1982 s. 440.

[10] K. Biernacki Speculum Minorum. Cracoviae 1688 s. 214.

[11] Tamże s. 270-271. Anno 1289 B. Adalbertus Ordinis Minorum Conventualium B. Salomeae confessarius et Confessor Christi, (…) moritur Sandeciae Novae apud Minores Conventuales sepultus die 15 Novembris.

[12] Makowski, Brevis descriptio, s. 77-85.

[13] Kodeks dyplomatyczny Małopolski.,t. 2. Kraków 1876-1905 s. 220 (Lecta est haec appellatio nonis Decembris 1310 in parochia et ibidem apud Fratres Minores et Sorores in ipsarum ecclesia, item apud Fratres eiusdem Ordinis in Camenicia).



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij