Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Problematyki historyczno-krytyczne i filologiczne kwestii franciszkańskiej

13.04.2015

Kwestia franciszkańska, jak już przedstawiliśmy w poprzednim szkicu obejmuje szereg problematyk historyczno-krytycznych i filologicznych. Dla lepszego ich zrozumienia ukażemy tutaj trzy tematy wokół, których koncentrują się poszukiwania i badania naukowe.

Pierwszym problemem jest wzajemna zależności tekstów Memoriale, Relacji trzech towarzyszy i Kompilacji Asyskiej w podwójnej konfrontacji literackiej i historycznej. Ich związek jest jasny, gdyż prawie połowa zawartości Memoriale jest wspólna z dwoma pozostałymi dokumentami. Ponieważ te dwa dzieła przedstawiają się jako pochodzące wprost od towarzyszy świętego (tu: prolog do Legendy, List z Greccio oraz opisy w Kompilacji Asyskiej, posiadające zdanie służące za potwierdzenie naocznego świadectwa towarzyszy: nos qui cum eo fuimus – my kórzy z nim byliśmy), więc rodzi się pytanie czy są one antologią z 1246 roku, czyli źródłem bezpośrednim dla Tomasza z Celano?; oraz czy są one wiarygodne patrząc na niezgodności i kontrasty wewnątrz samych tekstów? Rozwiązanie tych problemów nie jest proste widząc wielość aspektów oraz różnorodność metodologii przy interpretacji źródeł.

Antologia czy wspomnienia towarzyszy, jak można wywnioskować z Listu z Greccio, zawierała z pewnością dodatki biograficzne do pierwszego żywota, ofiarując zbiór faktów i wydarzeń: „Nie piszemy tego na sposób legendy, ponieważ już przedtem spo­rządzono legendy o jego życiu i o cudach, jakich Pan dokonał za jego pośrednictwem. Ale wybieramy, jak z pięknej łąki, niektóre kwiaty, według naszego zdania najpiękniejsze. Nie idziemy ciągiem za histo­rią, ale rozmyślnie opuszczamy wiele z tego, co w rzeczonych legen­dach zostało już zamieszczone, w mowie tak bardzo prawdziwej i zna­komitej.” (L3T 8-10)

 List z Greccio określa także formę przekazanych informacji jako zwykły zbiór a nie legendę, bez konotacji chronologicznych, tak więc bez elementów charakterystycznych i obowiązkowych dla legend średniowiecznych. Sam tekst Listu podaje cechy pozwalające na rozpoznanie antologii towarzyszy, jak do dziś nie możliwą do zidentyfikowania w żadnym z kodeksów średniowiecznych. Tekstami najbardziej zbliżonymi do opisu z Listu3T i ZA, których fragmenty występują również w Memoriale, i to  w liczbie 104 fragmentów paralelnych pomiędzy dziełem Tomasza z Celano i źródłami nieoficjalnymi, stanowiąc prawie połowę materiału w dwu częściach Memoriale in desiderio animae. W tym miejscu rodzi się nowe zapytanie czy 3T i ZA są rzeczywiście pierwszą i drugą częścią antologii z 1246 roku i jednocześnie źródłem bezpośrednim dla Memoriale ?; czy raczej te trzy pisma pochodzą od jednego wspólnego źródła, którym była dziś utracona antologia ?

 Drugim tematem jest problem związany z wiarygodnością źródeł w przedstawieniu osobowości św. Franciszka, i ich analizą krytyczną skoncentrowaną wyłącznie na wymiarze historycznym. Krytyka wyrażona przez P. Sabatier w latach 1894-1900 atakowała źródła oficjalne, gdyż będąc polecone ukierunkowane przez interesy Zakonu i Kościoła w połowie XIII wieku, ukazywały figurę świętego schematycznie i formalnie w porównaniu z obrazem przekazanym przez pisma klasyfikowane jako nieoficjalne, dla przykładu Zwierciadło doskonałości (P. Sabatier był wydawcą Zwierciadła w 1898 roku). Porównując następnie w sposób całościowy pisma stanowiące dzisiejszy corpus źródeł franciszkańskich, tzn. niezgodności faktów, chronologii i sensu historycznego we współczesnym pojęciu, oraz cały ciężar hagiografii średniowiecznej, naukowcy i pisarze podważali ich wiarygodność. Są one ujmowane jako hagiografia średniowieczna, a więc literatura przeznaczona dla wzrostu duchowego, a nie jako klasyczne biografie przekazujące realną historię, skomponowane na bazie schematów literackich biblijno-liturgiczno-symbolicznych oraz rycerskich, z intencyjnym wyborem wydarzeń, przedstawionych zgodnie z interesem biografów i grup, których byli reprezentantami. W ten sposób źródła miałyby być tylko owocem i odbiciem różnorakich wymogów wewnętrznych i zewnętrznych, adaptacją ideału serafickiego do nowych wymogów życia i rozwoju Zakonu oraz odpowiedzią na promocję kultu świętego i duchowości ludowej; wszystko to więc miałoby być próbą harmonizacji duchowości i mistyki franciszkańskiej z ideologią i polityką kościelną. By rozstrzygnąć ten problem należy uciec się do metodologii używanych przy analizie źródeł, ze współczesną analizą filologiczną i historiograficzną, która stała się podstawową dla naukowców zajmujących się kwestią franciszkańską.

Trzecim istotnym tematem w kwestii franciszkańskiej jest historyczność źródeł. Już w pierwszej biografii Tomasz Celano podkreśla, że opisał fakty znane jemu samemu czy przekazane mu “a fidelibus et probatis testibus”. Potwierdza to również List z Greccio, w którym pisząc o legendzie św. Franciszka określają ją jako „mowę tak bardzo prawdziwą i zna­komitą.” List ten towarzyszył antologii uzupełniającej i dopowiadającej pewne fakty, które uciekły uwadze Tomaszowi z Celano. Stąd też Memoriale można nazwać “suplementem” biograficznym i duchowym do pierwszego życiorysu, i który czerpał informacje z antologii towarzyszy. Został napisany z pełną świadomością, akceptacją i potwierdzeniem wartości tych wspomnień, chociaż w zredukowanej ilości wykorzystanego materiału. O historyczności źródeł świadczy również oryginalność faktów, pragnienie jak najwierniejszego ich przekazania, powtórzenia wydarzeń w różnych tekstach, szczegóły chronologiczne i topograficzne. Prologi do każdego dokumentu hagiograficznego potwierdzają to dążenie i poszukiwanie jak najwierniejszego opisania historii świętego z Asyżu. Wszystko to zdaje się potwierdzać realny sens historyczny pisarzy średniowiecznych, wraz z ich wizją i sposobem przedstawiania rzeczywistości żywej i konkretnej, duchowej i ludzkiej, faktów realnie przeżytych. Należy tu również wsiąść pod uwagę różnice w formacji i mentalności samych biografów, którzy byli kontrolowani przez tak wielu odbiorców, bez obawy kontestacji czy reakcji na ich sposób opisania i wspomnienia o Franciszku. Do potwierdzenia historyczności źródeł i ich kompletności, dzięki świadectwom braci znających i towarzyszących Franciszkowi, można dodać to, że sam Tomasz z Celano na końcu swej trylogii biograficznej prosił wszystkich o przyjęcie dzieła z poszanowaniem, odpowiadając tym, którzy pragnęli jeszcze nowych faktów: “Nie możemy co dzień sporządzać nowości; tego, co kwadratowe, zmieniać na okrągłe; nie możemy wszystkich tych wielorakich prze­mian czasu i dążeń obdzielać tym, co otrzymaliśmy jako coś jednego.” (3Cel, 198).

Nie można negować szczerości, choć często różności w opisie faktów i zachowania się świętego, przedstawionych w odmiennych perspektywach i podkreśleniach dokonanych przez Tomasza, Leona i towarzyszy, czy później przez Bonawenturę, tak jak się nie zaprzecza naturalnego odbicia historyczno-środowiskowego (Sitz in Leben), szczególnie w życiu Zakonu. Tak więc Franciszek został przedstawiony różnie przez towarzyszy, Tomasza, Bonawenturę, którzy nie naginając faktów z życia Biedaczyny łączyli je ze stanowiskami i prądami duchowymi swojego czasu wzywając do aktualizacji przebogatej rzeczywistości i dziedzictwa pozostawionego im przez założyciela Zakonu. Takie własne i różnorodne, bardziej aniżeli różne czy przeciwstawne, są ostatecznie bliskie i współuzupełniające się w połączeniu różnych aspektów uwypuklonych przez biografów w legendach, co więcej w żadnej z nich nie brakuje podstawowych wydarzeń czy przykładu świętego dla życia franciszkańskiego, tzn. najwyższego ubóstwa, prostoty, pokory, pracy, przestrzegania Reguły, jałmużny, odrzucenia przywilejów itd. Pozostałe ominięcia czy zwięzłość opisów, szczególnie w Memoriale są najczęściej efektem wymogów stylistycznych i nałożonej krótkości (“de multis pauca subnectere”). Istnieje oczywiście wiele problemów jeszcze do rozwiązania, czy przynajmniej do pogłębienia i rozszerzenia poszukiwań naukowych, ale pewne rozwiązania na bazie znajomości samych źródeł w ich całości i specyficzności, które potwierdzają wartość historiograficzną i krytyczną sumy biografii o św. Franciszku, są już nabyte i przyjęte przez świat badaczy i czytelników hagiografii franciszkowych.

o. Emil Kumka OFMConv



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij