Franciszkanie.pl - serwis informacyjnyFranciszkanie.pl - serwis informacyjny

Redakcja tekstów hagiograficznych

09.11.2014

Jak opowiadać żywoty świętych, na czym polega redakcja tekstów hagiograficznych, czym jest biografia świętych i jakie są zasady jej kompozycji? Można się o tym dowiedzieć ze wstępu o. Emila Kumki do gatunków literackich obecnych w hagiografii Źródeł franciszkańskich.

Redakcja tekstów hagiograficznych, szczególnie tych najstarszych, jak Acta martyrum czy Passiones, (gatunkom literackim produkcji hagiograficznej od początków po współczesność poświęcimy osobny szkic), odzwierciedlała motywy zaczerpnięte z literatury klasycznej (niechrześcijańskiej) opisującej bohaterów. Istniał gatunek biografii o charakterze historycznym czy panegirycznym czy mitologicznym. Chrześcijanie w opowiadaniach o ich bohaterach uciekali się do wypróbowanych już technik literackich i redakcyjnych, jak dla przykładu na obszarze chrześcijaństwa wschodniego, gdzie typowym był panegiryk czy pogrzebowa elegia pochwalna, ta ostatnia szczególnie używana przy kompozycji inskrypcji grobowych. Funkcja tych przekazów zawierała się w sferze para-liturgii: nie tylko uwiecznienie pamięć ich odwagi i siły, ale nade wszystko stworzenie oficjalnego opisu hagiograficznego. Również klasyczna retoryka była dobrze znana tym autorom, posiadającym nierzadko dogłębne wykształcenie filologiczne i filozoficzne.

Jest zawsze możliwym odkryć pewien paralelizm metodologiczny, stylistyczny czy nawet teozoficzny pomiędzy Passio męczennika i jakimś opowiadaniem o bohaterze klasycznym, ale różnice są bardzo znaczące z punktu widzenia innej impostacji ideologicznej. Ślady mitologii w opowiadaniach hagiograficznych nie oznaczają przetrwania czy przemycania obcej dla chrześcijaństwa motywacji czy celowości opisów – są one spowodowane tylko i wyłącznie warsztatem literackim i jego zdobyczami, z których szeroko korzystali pierwsi autorzy chrześcijańscy. Należy jednak dodać, że te kontakty na poziomie literackim wyrażały w jakiś sposób wspólną dla wszystkich ludzką religijność niezwiązaną z treścią określonego wyznania czy wiary. By głębiej prześledzić relacje pomiędzy niechrześcijańską literaturą klasyczną i tą powstałą po pojawieniu się chrześcijaństwa także na polu twórczości artystycznej czy kultury pisanej, nie wystarcza dostrzegać zewnętrzne podobieństwa czy oboczności opisów, ale należy, według H. Delehaye, brać pod uwagę trzy podstawowe elementy: miejsce, datę, legendę. One pozwalają na określenie czy antyczny (pogański) bohater, jego kult i opis życia, wszedł do sfery chrześcijańskiej w nowej formie religijnej czy też nie, i czy podobieństwa są efektem tej asymilacji czy tylko użycia takich samych technik narracyjnych.

Po tych ogólnych elementach możemy skoncentrować się na pojęciu biografii i jej kompozycji. Według klasycznej definicji „biografia jest opisaniem życia wybranego protagonisty od narodzin po śmierć.” Ale nie zatrzymuje się ona tylko na historii jednostki, ale tworzy pewną typologię z jej etycznymi, często umoralniającymi, i historycznymi elementami działania bohatera narracji. Taki opis wyraża także stan społeczeństwa, wspólnoty czy klasy społecznej, ofiarując obraz mentalności, kultury i ideologii.

W kompozycji biografii odgrywa dużą rolę celowość pisma nadawana przez hagiografa, którą można streścić w trzech punktach ideologicznych: 1. cel religijny – uwiecznienie tej szczególnej osoby; 2. cel etyczny – nauczanie biblijne; 3. cel dydaktyczny – pobudzenie ducha i umysłu. Przez te motywy redakcyjne literatura hagiograficzna jest trudna interpretacyjnie z naukowego punktu wiedzenia, ponieważ narracja historyczna jest w funkcji kroczenia przez bohatera po ścieżce duchowości i mistyki, które umykają kategoriom analizy krytycznej, intelektualnej i wymiernej. Posiadają one wartość bardziej ideową i typologiczną, prowadząc raczej do konkluzji, że każdy żywot hagiograficzny jest pewnym szlakiem doskonałości duchowej. Bez wątpienia można stwierdzić, że język hagiograficzny jest strukturą opracowaną i skoordynowaną nie dla celów wyłącznie historiograficznych, ale dla celu nauczania zależnego od katechezy biblijnej i metod duszpasterskich używanych w epoce, w której powstaje tekst biografii. W konsekwencji niektóre epizody będą przemilczane czy uproszczone, inne natomiast uwypuklone i silnie nagłośnione w hiperbolicznym opisie.

Tekst hagiograficzny jest więc propozycją przyszłości i nie tylko, czy niekoniecznie, pamięcią przeszłości, ale służy również czytelnikom by interpretować teraźniejszość. Jest to wewnętrzna logika opowiadania hagiograficznego i linia wyznaczająca rozumienie biografii osoby świętej. W hagiografii nie istniej jedna „historia”, rozumiana w klasyczny współczesny sposób, lecz odkrywa się perspektywę i cel wyzwolenia, które na polu chrześcijańskim nazywa się historią zbawienia. Stopień uczestniczenia w niej ukazywany jest poprzez cud i cnotę, które to w przypadku świętego są rzeczywistością zupełnie naturalną. Cuda i niewytłumaczalne cudowne wydarzenia są na porządku dziennym w życiu bohatera hagiografii, a ich brak byłby naprawdę rzeczą niespotykaną i zadziwiającą. Cud jest znakiem świętości i hagiograf ucieka się do wszystkich technik narracyjnych i redakcyjnych, by udowodnić że jego protagonista należy wyłącznie do Boga i że ta wyłączność jest podstawą świętości. Takie ideowe i duchowe przedstawienie jest obecne prawie we wszystkich biografiach.

Hagiografia jest czymś więcej aniżeli instrument poznawczy, gdyż staje się analizą opisową określonych fenomenów historycznych na polu wyboru moralnego i religijnego. Bohater chrześcijański jest historyczny, ale staje się jednocześnie wyrażeniem rzeczywistości transcendentnej, metafizycznej i meta-historycznej, dlatego też pisma hagiograficzne należy rozumieć w perspektywie teologii monastycznej, która kładzie fundament dla syntezy pomiędzy pojedynczym losem i planem Bożym w sferze historii zbawienia. Dokument hagiograficzny na poziome literackim uhistorycznia podstawowy aspekt chrześcijańskiego pojmowania historii, tzn. inteligencja działania i egzystencji człowieka na bazie lektury semiotycznej życia osoby świętej.

Na podstawie tych kryteriów widać wyraźnie jak zostaje uwypuklana funkcja bycia przykładem, która odzwierciedla podwójną linię narracyjną: schematyzacja i typologizacja indywidualnej historii świętego. W ten sposób technika literacka tworzy exemplum, który staje się świadectwem, normą, dowodem, zasadą i aspektem prawdy transcendentnej. Jest to również model, wzorzec hagiograficzny, tj. ideał doskonałości chrześcijańskiej, który realizuje się on w życiu osoby uznawanej w kulcie ludowym za świętą czy oficjalnie kanonizowanej i wyniesionej na ołtarze. W technice literatury hagiograficznej i schematycznemu opracowaniu, konkretne etapy życia bohatera biografii zostają dostosowane do najwyższego wzoru biblijnego jakim jest figura Chrystusa. Tematowi modeli hagiograficznych poświęcony był pierwszy szkic, więc tylko przypominamy tutaj podstawowe wzorce: męczennik, mnich/brat, biskup, władca/rycerz/szlachetnie urodzony, niewiasta/dziewica/matka. W następnym opisie przedstawimy pokrótce historię hagiografii: od jej starożytnych początków do współczesnych form opisu  i przekazu życia osoby świętej. 

Emil Kumka OFMConv

zobacz wprowadzenie ogólne do hagiografii średniowiecznej i jej modeli tego samego autora



Ta strona wykorzystuje pliki typu cookie. Jeżeli nie wyrażasz zgody na ich zapisywanie, wyłącz ich obsługę w ustawieniach swojej przeglądarki.
Zamknij